Sanctuary of Stillness - Thánh địa của sự tĩnh lặng

Thầy Ajahn Brahm – 31/01/2025

Tuần rồi tôi 0 có ở đây mà ở 1 nơi khác. Bất cứ khi nào tôi đi đâu, thường là đi máy bay đến những nơi xa , mà tôi 0 bao giờ bay. Tôi có chánh niệm để thấy rằng ngay cả khi lên máy bay thì tôi cũng 0 có bay mà chỉ ngồi trên ghế. Chiếc máy bay làm công việc bay của nó, còn tôi chỉ ngồi. Tương tự như vậy với những thay đổi, với toàn bộ những cảm nhận của bạn, đó 0 phải là mệt mỏi hay kiệt sức, bạn chỉ ngồi đó như tôi đang ngồi yên ở đây còn sự việc thì chuyển động.

Lý do tuần rồi tôi 0 ở Perth vì có nhiều việc mà các Sư và Phật tử công quả cần làm. Chúng tôi muốn bảo đảm rằng có cơ hội cho người ta hành thiền 0 chỉ ở đây mà còn ở những nơi khác trên thế giới. Trong vài năm gần đây, chúng ta bận rộn xây dựng trung tâm tu thiền và tu viện ở Victoria, bên ngoài Melbourne. Nơi đó chúng ta xây dựng trung tâm tu thiền rất đẹp nhưng cũng mất nhiều thời gian xây dựng, cần nhiều công lao động nặng nhọc và chúng ta đã mở được trung tâm tu thiền ở tu viện Phật Giáo Newsbury. Trung tâm tu thiền này có tên là SOS – Sanctuary of Stillness (Thánh địa của sự tĩnh lặng), nhưng chữ SOS có thêm 1 nghĩa là cuộc gọi khẩn cấp.

Thật là 1 điều tuyệt vời khi trong cuộc sống của bạn có sự tĩnh lặng và có nơi cho bạn trải nghiệm sự tĩnh lặng đó, nơi được xây dựng để bạn có thể hiểu được sự tĩnh lặng. Có nhiều nơi mà ta có thể đến để được chữa lành, có nhiều liệu pháp cho bạn khi cần; khi bạn bị bệnh hay khi lớn tuổi, nếu bạn gặp bất kỳ vấn đề nào về sức khoẻ như người ta hay gặp ngày nay. Đôi khi người ta dùng những dịch vụ trị liệu thông thường hoạt động rất xuất sắc ở Úc. Nhưng đôi khi ta tự hỏi có thể làm thêm cái gì khác 0 để chữa lành sâu hơn thân và tâm ta để chúng ta 0 phải mắc nhiều chứng bệnh; rồi chứng bệnh này lại gây ra thêm những chứng bệnh khác nữa. Sự tĩnh lặng có thể giúp chữa trị, 0 chỉ là về thể lý mà cả về mặt cảm xúc.

Lần đó tôi nghe câu chuyện này: 1 anh kia có biết chút ít về Phật Giáo, anh đến thăm 1 tu viện ở Thái lan và thấy có 1 phụ nữ trẻ ngồi buồn bã khóc lóc trên băng ghế ở sân chùa. Suy nghĩ đầu tiên của anh này là: ‘mình 0 thể thản nhiên đi ngang qua 1 người đang đau khổ như vậy. Mình nên giúp gì đó’. Người đàn ông này là 1 người Úc còn cô này là người Thái. “nhưng nếu nói gì hay giúp gì cho cô này, có thể mình sẽ bị rắc rối gì chăng’. Thế là anh đi vào trong chùa mà 0 nói gì với cô này. Sau khi vào chùa làm 1 số nghi thức như cầu nguyện, thiền hay tụng kinh gì đó, 1 giờ sau anh ta đi ra thì thấy cô kia đã ngưng khóc nên anh ta đến ngồi kế bên và nói: ‘ 1 tiếng trước khi tôi vào chùa thì thấy cô đang khóc, bây giờ thì có vẻ cô đã đỡ hơn rồi. Có thể nào cho tôi hỏi là có chuyện gì vậy?’ Cô người Thái này có thể nói tiếng Anh rất thông thạo, cô trả lời: ‘Tôi làm lạc mất chìa khóa xe hơi’ . Đó là lý do cô ấy khóc. Cô tìm 1 nơi có thể ngồi xuống và nhận ra chuyện đó 0 phải là tận thế. Khi bạn làm lạc mất chìa khóa xe hơi thì cảnh sát hay cơ quan nào đó có thể giúp bạn mở cửa xe. Đó là điều đã xảy ra. Ý nghĩa mà anh ấy nhận được và chia sẻ với tôi là sẽ thật tuyệt vời nếu có 1 nơi nào đó ta có thể đến khi cuộc sống gặp bế tắc, 0 thể chịu nổi, khi nhận được tin dữ, khi phải đối mặt với những khó khăn hiểm trở.  1 nơi ta có thể đến, ngồi xuống và bình tâm tĩnh lặng trở lại. Trong sự tĩnh lặng, trong định đó, có nhiều sự thật được nhận ra.

Đó là lý do thật tuyệt vời khi có những nơi mà bạn có thể đến bất cứ lúc nào, thậm chí là khi nơi này đóng cửa cả tuần vì 1 lý do nào đó thì bạn cũng có thể ngồi bên ngoài , thiền, tận hưởng không gian an bình ở đây. Nơi bạn có thể đến 0 chỉ là nhà chùa. Tôi nhớ khi tôi đã chuẩn bị visa để đến Thái Lan làm nhà Sư, giải quyết mọi chuyện còn lại ở London, sau đó thì tôi mệt lử. Ở 1 thành phố lớn như London thì có thể đi đâu được để có chút an tĩnh? Tôi là Phật tử ngay từ đầu, 0 phải là người Thiên Chúa giáo, nhưng nơi mà tôi hay đến là  Tu Viện Thánh Paul ở Wesminster. Rất nhiều lần tôi đến đó là vì nơi đó rất rộng rãi, có nhiều khu vực với 1 khu phức hợp to lớn bên trong. Thời đó cách đây hơn 50 năm rồi, 0 có vấn đề gì xảy ra ở đó cả. Bạn chỉ cần đến đó ngồi xuống 1 nơi yên tĩnh, 0 ai làm phiền bạn hết. Ở đó rất tĩnh mịch. Chỗ này từng là 1 tu viện. Lần tôi đến đó là 1 thời gian tốt đẹp trước khi xuất gia làm Tỳ Kheo, chỉ ngồi xuống, tĩnh lặng và thiền. Lần mới đây nhất tôi đến đó thì họ lắp đặt hệ thống âm thanh công cộng thông báo cho bạn biết sự kiện gì sắp xảy ra, tuần sau có sự kiện gì, thông báo các khóa học từ thiện. 0 còn yên tĩnh nữa. Với tôi như vậy là làm ô nhiễm nơi này. Sự yên tĩnh là điều gì đó thánh thiêng mà tôi trân trọng. Trong tĩnh lặng ta có được sự chữa lành, ta có thể thấu hiểu, có được sự bình an. Hãy để bình an đi vào bên trong bạn, thấm đẫm tâm bạn rồi bạn sẽ cảm nhận được những điều tốt đẹp.

Đó là lý do mà 1 trong những niềm vui bất ngờ nhất với tôi khi làm nhà Sư là lúc người ta nói với tôi rằng khi đến 1 nơi yên tĩnh , an bình, đã tạo ra 1 sự khác biệt lớn trong đời họ. 1 trong số những người đó đến gặp tôi sau 1 bữa ăn trưa nọ, tôi đang ở Hạt Serpentine-Jarrahdale, anh ta tự giới thiệu là trưởng giám định viên xây dựng . Anh ta là người kiểm định xem việc xây dựng tu viện ở Serpentine có hợp pháp, đủ tiêu chuẩn hay 0. Anh ấy đến gặp tôi 0 phải vì lý do công việc mà đến để cảm ơn tôi . Cảm ơn tôi ư? Tôi phải cảm ơn anh vì đã cho phép xây dựng tu viện này. Anh ta bảo: ‘0, 0, 0, tôi chưa bao giờ nói với Thầy chuyện này rằng bất cứ khi nào tôi cảm thấy áp lực, căng thẳng trong công việc, tôi sẽ lấy xe đi đến bãi đậu xe của tu viện Bodhinyana , đậu xe ở đó và hạ cửa kính xuống. Chỉ cần 1 thời gian ngắn thôi là tôi sẽ cảm thấy cực kỳ thư thái trở lại.

Anh ấy nói rằng việc đó đã cứu cuộc đời anh rất nhiều lần mà tôi 0 biết. Anh nói rằng hôm nay anh đến gặp tôi là ngày cuối cùng làm việc rồi sau đó anh ấy nghỉ hưu. Anh đến và nói cảm ơn tôi vì bãi đậu xe đó. Thường thì người ta cảm ơn tôi vì đã xây dựng các tòa nhà, thư viện, cảm ơn vì các bài giảng hay những việc mà chúng tôi làm nhưng đây là lần đầu tiên có người cảm ơn tôi vì bãi đậu xe. Đó là nơi nương tựa nhỏ bé của anh. Bạn biết là có khi bạn 0 cần đi và nói chuyện với ai đó để mang lại sự bình an cho họ, mà chỉ cần cho họ 1 cơ hội , 1 nơi để ngồi, để thư giãn và đắm chìm trong không gian an bình nơi đó.

Bạn biết là thiền đường chính ở tu viện Bodhinyana được xây dựng đầu tiên. Tòa nhà bên cạnh thiền đường là bể chứa nước xây bằng bê tông. Có 1 anh chàng người Úc làm việc rất chăm chỉ siêng năng , 1 mình anh xây hết 3 cái bể nước, mỗi bể chứa được 30.000 gallon nước (1 gallon bằng 3,8 lít) . Anh này rất tử tế nhưng bề ngoài có vẻ thô ráp. Khi xây gần xong những bể nước này , anh đến gặp tôi và nói: Brahm, anh 0 phải PT nên chỉ gọi tên tôi là Brahm. À mà bạn biết tại sao tôi lấy tên Brahm 0? Tên Pháp danh đầy đủ của tôi là Brahmavamso, mọi người hay gọi tôi là Ajahn Brahm, tên này thì dễ gọi hơn. Ông người Úc này cũng muốn biết cái tên Brahm này có nghĩa là gì. Tôi đã kể câu chuyện này nhiều lần rồi. Khi người ta hỏi thì tôi giải thích tên tôi như sau: B: Buddhist, R: Roman Catholic, A: Anglican, H: Hindu, M: Muslim. Nói như vậy cũng hơi vòng vo nhưng họ nhớ cách viết tên của tôi. Anh người Úc mới nói: Brahm, tôi muốn nhìn xem bên trong nhà thờ được 0? Đây là thiền đường, 0 phải chùa hay nhà thờ nhưng 0 hề gì. Tất nhiên là được rồi. Bạn là ai thì cũng 0 vấn đề. Anh ta đi vào đó và thấy 1 cái bảng to ở cửa: xin vui lòng bỏ giày ra. Anh ta nói: ‘tôi mang đôi ủng to bám đầy xi măng vì tôi xây dựng bể nước cả ngày.  Tôi có cần bỏ ủng ra 0?’ Tôi nói: ‘0 cần đâu. Anh chỉ cần đi trên hành lang rồi đứng ở cửa nhìn vào bên trong để quan sát là được’. Anh ta làm theo như vậy. Đó là 1 trong những sự kiện mà tôi 0 bao giờ quên. Anh ta tựa vào cửa rồi nhìn bên trong. Anh này thì luôn miệng nói chuyện. Tôi 0 hiểu sao miệng anh ấy có thể hoạt động liên tục được như vậy. Nhưng khi anh đứng ở cửa nhìn vào thiền đường, anh hoàn toàn im lặng. Giống như bạn bật công tắc và anh ấy im bặt, mà tôi 0 có yêu cầu anh giữ im lặng gì hết. Tôi có thể cảm nhận điều gì đang xảy ra. Tôi cũng giữ im lặng trong khoảng 3 hay 4 phút. Rồi anh ta  quan sát xong thiền đường và nói: ‘Chà, thật là tốt, Brahm à!’ Đó là cách anh ta biểu lộ sự trân trọng điều mà anh ta mới cảm nhận được nơi thiền đường. Rất sâu lắng. Người khác có thể đến đây và nói: ‘Thiền đường này được thiết kế thật đẹp.’ hay là dùng những từ ngữ hoa mỹ lịch sự khác, nhưng anh này là 1 người đơn giản; đến cật lực phụ nhà chùa xây dựng trong vài tuần và đó là cách anh ta bày tỏ cảm nhận của mình. Anh ấy thật sự trân trọng 1 cách sâu sắc.

Đó là lý do tại sao tôi nói khi bạn muốn trở về với chính mình, chỉ cần đến ngồi nơi thiền đường. Đã có biết bao nhiêu người đến thiền đường này, họ đều có cảm giác được chào đón. Bạn muốn buông bỏ tất cả các quy luật, luật lệ để 0 còn bị phiền phức nữa. Bạn là ai, bạn trông như thế nào, bạn đang làm gì ở đó… 0 thành vấn đề, chỉ là nơi đó tĩnh lặng và an bình. Nó hòa hợp với, 0 phải là các quy tắc luật lệ, mà với nguyên tắc của sự an bình, tôn trọng và buông bỏ hết. Bạn được chào đón. Bạn được đón nhận. Chỉ cần tĩnh lặng và để sự tĩnh lặng ấy đi sâu vào tâm hồn bạn. Tôi 0 quan tâm bạn thuộc tôn giáo nào, cứ đến và tận hưởng sự tĩnh lặng. Sự tĩnh lặng và an bình đó giống như điều gì rất thánh thiêng cho dù bạn thuộc bất kỳ tôn giáo nào. Thậm chí là trong Thánh Vịnh của Phúc Âm Thiên Chúa Giáo có 1 câu mà tôi đã hỏi nhiều người đạo Thiên Chúa rằng đoạn này có nghĩa gì: ‘be still, and know that thou art God’ (Tạm dịch là: Hãy thinh lặng và nhận biết đó chính là Thiên Chúa của ngươi). Đoạn đó có nghĩa là gì? Khi bạn tĩnh lặng, yên lặng, dừng suy nghĩ, chỉ cảm nhận, để sự an bình trở nên mạnh mẽ. Sự an bình sẽ trở thành điều mạnh mẽ nhất mà bạn có và có khả năng chữa lành. Đó là lý do tại sao người nào bị bệnh, bạn 0 cần 1 nhà Sư nào chỉ chính xác bạn nên làm gì. Tôi đã tự mình xin nghỉ việc (để xuất gia) nhưng tôi 0 quan tâm chuyện đó vì 0 có gì mạnh mẽ cho bằng việc ngồi xuống thiền và cảm nhận sự thật, sự bình an, sự tĩnh  lặng nơi Phật Giáo đang thấm đẫm tâm hồn bạn và trở thành 1 phần của bạn. Bạn có thể chấp nhận bất cứ chuyện gì xảy ra trên thế giới này, chúng 0 làm bạn bận tâm.

18:17 (Còn tiếp)

Trong tuần rồi, thời tiết nóng và khó chịu, bạn đối diện với điều đó thế nào? Bạn sẽ đi sang nước nào đó (để tránh nóng) chăng? Tôi có nói chuyện với các cô Ni ở Anh, họ nói ở Anh đang là 6 độ. Sao Sư 0 đến đây thay vì chịu nóng ở Perth. Tôi nói: 6 độ thì lạnh quá còn ở đây thì nóng quá. Có chỗ nào trung bình ở giữa 0? 0 thể có, đúng 0? Tôi nói hay là để tôi gửi bớt 20 độ C sang UK nhé. Như vậy thì ở đây sẽ bớt nóng còn ở Anh thì bớt lạnh. Tất nhiên là 0 làm như vậy được rồi. Cho nên có 1 điều mà tôi luôn ghi nhớ: là thái độ của bạn, cách bạn phản ứng lại với những điều bạn gặp phải. Đó là điều quan trọng để có được an bình và hạnh phúc cho dù bạn ở bất cứ đâu. Là thái độ ứng xử của bạn đối với vấn đề.

Có câu chuyện vui này.  Có 2 người đàn ông ở bến cảng Freemantle, khi họ chết, vì trước đó họ đã có làm vài chuyện ngớ ngẩn ngu ngốc ích kỷ nên họ tái sinh ở cõi địa ngục rất là nóng bức. Cái nóng ở Perth đây 0 là gì đâu. Đây là chuyện vui nên bạn đừng coi là nghiêm trọng nhé. Vậy mà 2 anh chàng này lại rất vui thích tận hưởng từng giây phút ở dưới địa ngục. Họ nói nó giống như thời họ làm việc ở bãi đào vàng nóng nực để tìm kiếm vàng thôi mà. Họ 0 bận tâm và tận hưởng từng giây phút ở đó vì họ đã quen với cái nóng rồi. Tên quỷ cai ngục ở đó nói: ‘ta 0 để yên cho 2 tên này’. Thế là tên quỷ chỉnh nhiệt độ của địa ngục cho thật là nóng. 2 tay này lại càng vui vẻ hơn, giống như mình đang đào vàng trong sa mạc. Tên quỷ 0 chịu thua nên vặn nhiệt độ cho địa ngục nóng hết cỡ.  Ồ nóng giống như khi chúng ta đi xuống mấy cái hầm vàng sâu, cơ hội kiếm vàng kiếm tiền càng lớn. 2 tay này lại càng vui vẻ hơn nữa.

Tên quỷ nghĩ: ‘ở đây là địa ngục, ta phải làm gì với 2 thằng này?’ Rồi hắn nghĩ ra cách. Hắn chỉnh cho nhiệt độ giảm xuống còn 0 độ. 2 tay này ở bến cảng Fremantle, chuyện này có làm cho họ upset 0? 0 chút nào. Họ nhảy lên và đấm vào không trung reo hò: Yeah, Yeah, Yeah. Tên quỷ nói: Chuyện gì xảy ra vậy? Ta 0 hiểu nổi mấy tay người Úc này. Rồi tên quỷ đến nói chuyện với 2 anh chàng: ‘Ta làm cho thật là nóng thì 2 ngươi rất vui. Ta làm cho lạnh cóng thì 2 ngươi còn vui hơn nữa.  Tại sao?’ Họ trả lời: ông biết là khi còn ở trần gian, chúng tôi làm việc với những người thợ đóng tàu ở bến cảng Freemanttle. Chúng tôi hay nói rằng: bao giờ mà địa ngục lạnh cóng thì đội đóng tàu này sẽ thắng trận chung kết bóng đá. Vậy là họ thắng rồi Yeah, Yeah, Yeah. Đội đóng tàu tuyệt lắm!!! (cười)

Đó là cách chúng ta ứng xử với mọi việc mà ta gặp và sẽ tạo ra sự khác biệt lớn. Thậm chí là trời lạnh cũng vậy. Bạn đã từng gặp băng và tuyết chưa?  Tôi rất thích băng và tuyết. Bạn biết tại sao 0? Tôi hay nói rằng: ‘trời càng lạnh thì bạn càng sống thọ’. Đó là có thật và nói theo khoa học nha. Tôi là 1 nhà vật lý lý thuyết, tôi 0 nói dối. Nếu bạn đặt 1 trái táo hay cái bánh vào ngăn đông của tủ lạnh, nó có lâu hư hơn 0? Điều đó cho thấy khi trời rất lạnh thì bạn có thể sống lâu hơn nhiều. Bạn có thể nói là 0 đúng nhưng điều này cho bạn 1 cái nhìn khác về sự việc mà bạn phải đối mặt trong cuộc sống.

Tôi thích cách ứng xử như vậy trước những việc xảy ra. Có cách giải quyết kiểm soát khí hậu theo cách của Phật Giáo. Bạn biết làm sao 0? Khi trời nóng, bạn hãy giữ cho cái đầu lạnh. Khi trời lạnh, bạn hãy giữ cho quả tim ấm. Đó là câu trả lời của tôi cho vấn đề kiểm soát khí hậu mà 0 tạo ra thêm bất kỳ thảm họa môi trường nào trên thế giới. Những chuyện như vậy, cách Phật Giáo giải quyết những vấn đề trong cuộc sống là có sự tĩnh lặng (thiền định) để tâm bạn có đủ an bình nghĩ ra những cách hay ho, vui nhộn và các tràng cười khi ứng xử trong cuộc sống.

Có 1 người bị tiểu đường phải cắt 1 phần chân. Vậy thì phải làm thế nào với sự kiện này? Rõ ràng là cô này đã làm rất tốt. Rất tuyệt vời. Tôi có nói với cô ấy:’ nếu cô phải cắt 1 phần chân thì sau đó sẽ được lắp chân giả. Ngày xưa thì người ta dùng chân giả bằng gỗ. Trong tu viện Bodhinyana có rất nhiều vẹt. Nếu cô muốn thì tu viện chúng tôi sẽ tặng cô 1 con vẹt để đặt trên vai. Cô chỉ cần bịt 1 mắt lại nữa thôi. Với 1 cái chân gỗ, 1 con vẹt trên vai và 1 mắt bịt kín, cô sẽ thành 1 tên cướp biển. (mọi người cười).

Bất cứ chuyện gì xảy ra trên đời, hãy tận dụng biến nó thành hữu ích. Khi tôi ở Melbourne, thời tiết ở đó tốt. Mùa nóng thì toàn bộ nước Úc đều có rồi. Vào ngày cuối cùng của khóa tu thiền mà tôi hướng dẫn, 1 người bên Sở Cứu Hỏa đến để nói về mối nguy hiểm có thể xảy ra cháy rừng và họ hỏi chúng tôi đang làm gì. 1 trong những khả năng là phải đi sơ tán. Đó là 1 khả năng có thể xảy ra. Tôi nghĩ rằng tôi đã dạy nhiều khóa tu thiền rồi. Họ đã phải đăng ký tham gia (có trả phí sinh hoạt ăn uống thuê chỗ …). Vậy tôi nên làm gì? Tôi sẽ cảm thấy áy náy khi hỏi họ có muốn rời đi 0. Cho nên chúng tôi quyết định làm khóa tu thiền ½ ngày.

28:00 (Còn tiếp)

Trong Phật Giáo luôn có 1 con đường Trung Đạo ở giữa, 0 thiên về thái cực nào. Nhà chùa chúng ta có rất nhiều du khách đến tham quan, có khi họ gây ra 1 vài rắc rối. Cho nên từ đó thì trong các khóa tu thiền, vào ngày cuối cùng thì chúng ta chỉ thực hành nửa ngày để mọi người thong thả tuần tự ra về, nếu có sơ tán thì cho họ về sớm, nhưng thực ra là có 1 lý do sâu xa: tôi cũng đã già rồi, ngày cuối cùng chỉ thực hành nửa ngày và sau đó tôi có thể nghỉ ngơi 1 chút. Nhờ thời tiết nóng dễ cháy rừng mà tôi được nghỉ ngơi.

Có câu chuyện này, 1 anh bị trầm cảm nặng, có người nhờ tôi nói chuyện với anh ta về chứng trầm cảm. Tôi nói anh ta trước hết hãy tự tin lên rồi sau đó tôi hỏi anh ta: ‘ngày hôm nay có chuyện gì xảy ra’. Anh ta nói: ‘buổi sáng khi anh ta thức dậy trời rất nóng nên anh ta muốn có 1 cây kem lạnh’. - ‘Kem lạnh ăn sáng ư?’ – ‘Vâng, tại sao 0?’. Và vì anh ta đang bị trầm cảm nên bà vợ cho anh ta ăn 2 tô kem’ – ‘Thật sao? Nếu là tôi thì ăn xong chắc tôi sẽ 0 đi nổi luôn.’ Tôi nói với anh ta: ’anh xem, đây là cái lợi khi ta bị trầm cảm.’ Anh ấy bảo:’ vâng, đó là 1 điều tốt’- ‘Bạn biết đó, tôi có sức khỏe bình thường mà 0 bao giờ ăn hết được 2 tô kem đâu’ - ‘ Yeah, chính xác’. Tôi nói thêm: ’ bao giờ anh hết trầm cảm, đừng nói cho bà vợ biết. Nếu 0 thì 0 được ăn sáng với 2 tô kem nữa đâu!’ – ‘Vâng, ý hay ạ’. Điều đó làm cho anh ấy cảm thấy vui vẻ với chứng bệnh của mình. Vào những tình huống tồi tệ nhất hãy tìm thấy vài niềm vui nào đó. Điều này rất quan trọng. Tại sao 0 chứ?

Các bạn có thể nói: ‘Thầy 0 thấy tầm quan trọng của nỗi đau khổ sao Thầy Ajahn Brahm?’ Tất nhiên là có chứ. Tôi cũng từng gặp đau khổ. Tôi đã từng kể cho bạn nghe tôi bị bệnh sốt phát ban nặng trong 3 hay 4 tuần gì đó. Lúc đó tôi hoàn toàn 0 còn chút sức lực nào. Nhưng bạn vẫn còn có thể kể chuyện cười cho những người khác trong bệnh viện được, những người đang hấp hối. Và bạn có thể thấy mình đang cư xử với họ có tình người.

Cách đây vài năm, có 1 phụ nữ Úc theo Phật Giáo Mật Tông của Tây Tạng. Cô ấy đang hấp hối vì bệnh ung thư. Tôi nhớ cô ấy gọi cho tôi khi tôi đang ở tu viện Bodhinyana, rất bận rộn làm việc căng thẳng. Cô nói: ’Thầy có thể đến gặp con được 0?’ Tôi nói tôi đang bận lắm. Cô bảo: ‘ xin Thầy giúp con, con 0 nói đùa đâu, con nghĩ là sẽ chết trong vòng 24g nữa’. Cô ấy hoàn toàn thành thật. Người ta có thể cảm nhận về thời gian của mình sắp hết tốt hơn bác sỹ. Tôi 0 biết bạn đã từng gặp chuyện như vậy bao giờ chưa khi có ai đó nói với bạn như vậy, và đó là sự thật. Thế là tôi ngưng lại hết mọi việc đang làm và đi gặp cô ấy. Tôi đã kể chuyện này nhiều lần rồi nhưng mà tôi là người nghe chuyện này nhiều hơn ai hết nên xin đừng phàn nàn. Đây là 1 câu chuyện tuyệt vời (cười). Tôi đi đến viện dưỡng lão đó ở gần Shenton Park, là viện dưỡng lão được xây dựng đầu tiên ở Perth. Tôi phải làm thủ tục check in chứ 0 được tự tiện vào phòng của ai. Người ngồi ở bàn làm việc là cô quản lý của viện dưỡng lão có phong cách của bà Margaret Thatcher, rất nghiêm nghị: ‘Thầy cần gì?’ – ‘Tôi đến để gặp bệnh nhân này. Bà ấy gọi cho tôi cách đây 1g30’ và tôi đã đi từ Serpentine đến đây’. “ Bà bệnh nhân đó à? Bà đã nói rõ ràng là 0 muốn gặp ai hết’. – ‘Nhưng bà ấy vừa gọi cho tôi và tôi phải đi xa lắm mới đến được đây’. ‘Chúng Tôi Phải Tôn Trọng Mong Muốn Của Bệnh Nhân’. Cô quản lý nói với tôi như vậy. Tôi có thể mường tượng ra bà Margaret Thatcher sẽ nói chuyện giống như vậy. ‘Nhưng mà tôi đã đến đây rồi’. Cô quản lý nổi giận với tôi. Cô tóm lấy tôi. Mà bạn biết là theo giới luật thì người khác phái 0 được tiếp xúc đụng chạm vào nhà Sư, nhưng tôi 0 nghĩ cô ấy khác phái với tôi (mọi người cười). Ồ xin lỗi nha.

Cô ấy tóm lấy tôi và dẫn tôi đến cửa phòng của bà bệnh nhân này. Tôi 0 thể nào quên được và tôi nghĩ bạn cũng vậy vì tôi đã kể chuyện này nhiều lần. Trên cửa có 1 tờ giấy A4 ghi: ”tuyệt đối 0 tiếp khách’ có cả chữ ký của bệnh nhân. Cô quản lý nhìn tôi với cái nhìn có nọc độc: ‘ THẤY CHƯA? ’ Tôi chưa bao giờ nghe ai nói như vậy. Mắt tôi tốt lắm nên tôi nhìn kỹ hơn. Bạn biết là luôn luôn có dòng ghi chú dưới cùng trong 1 hợp đồng hay thoả thuận. Dưới cùng của tờ giấy A4 ngoài cửa phòng là chữ: ’ngoại trừ Ajahn Brahm’ (mọi người cười). Tôi biết là 0 phải. Đáng lý ra tôi nên từ bi hơn, Phật tử hơn, nhưng thật sự là 0 dừng được. Tôi cũng chỉ vào đó và nói với cô quản lý: ’THẤY CHƯA?’. Cô ấy hừ 1 tiếng rồi quay lưng bỏ đi để cho tôi vào phòng bệnh nhân này.  Nhưng điều quan trọng nhất là cô bệnh nhân đang hấp hối. Khi bạn đi thăm ai đó đang cận kề cái chết, cô ấy trông có vẻ sắp ra đi rồi. Cô ấy nói đêm đó cô sẽ chết. Tôi hỏi tại sao cô ấy lại ghi như vậy ở trước cửa? Cô nói vì những người khác đi vào phòng , câu đầu tiên họ hỏi là: ‘cô có khỏe không?’ Tôi thì 0 bao giờ hỏi cô ấy khỏe 0. Rõ ràng là cô ấy đang hấp hối, chỉ cần nhìn bằng 1 mắt cũng thấy được điều đó. Cô ấy nói:’ thay vì hỏi có khỏe 0, xin Ajahn Brahm kể 1 câu chuyện cười mới nhất cho con nghe’. Cô ấy yêu cầu như vậy. Tôi nhận ra cô ấy muốn được đối xử 1 cách có tình người, như 1 con người bình thường chứ 0 phải như là 1 người đang hấp hối. Cô ấy muốn tôi nói chuyện với cô vui vẻ như đang ngồi ở quán café trong 30’ với tình bạn, sự bình an, bình thường chứ 0 phải nói về bệnh tật.  Và tôi đã kể cho cô ấy nghe những câu chuyện tuyệt vời mà tôi góp nhặt được trong nhiều năm.

1 chuyện khác là ở Melbourne , có ông kia là 1 trong những người đàn ông đầu tiên vào nhà dưỡng lão ở Murdoch vì ông bị ung thư phổi. Ông biết đây là vé đi 1 chiều 0 quay trở ra. Bạn nằm trên cáng được đưa vào trong đó và khi đi ra là nằm trong hộp, đã cận kề với cái chết lắm rồi. Ông kể với tôi là đêm đầu tiên ở đó, cô y tá hỏi ông :’ Ông Ted ơi, tối nay ông chọn ăn món gì?’  Tên ông là Ted. Ông Ted nói: ‘à, tôi 0 chỉ bị ung thư, mà tôi còn bị tiểu đường, mỡ máu cao, 0 ăn mặn vì động mạch bị xơ cứng cho nên tôi 0 ăn chất dầu mỡ, 0 ăn muối, 0 ăn nhiều đường’. Cô y tá nói:’ Ông Ted ơi, ông sẽ 0 chết vì cholesterone, tiểu đường, xơ cứng động mạch hay bất kỳ bệnh nào khác mà ông sẽ chết vì ung thư phổi trong vòng 4 hay 5 ngày nữa thôi. Nên ông muốn ăn gì thì cứ ăn đi.’

38:41 (Còn tiếp)

‘Thật sao?’ – Thế là ông cụ ăn các món béo, món có muối có đường, món có si rô, những món 0 tốt cho sức khỏe vì chính căn bệnh ung thư mới làm cho ông chết. Thật là lý lẽ hay nhưng điều xảy ra sau đó mới tuyệt vời. Khi ông cụ thưởng thức các món ăn theo sở thích, 0 cần kiêng khem, chứng ung thư bớt nghiêm trọng. Ông cụ có thể tự đi bộ ra cổng để xuất viện. 6 tháng sau thì cụ trở lại và lần này thì ra đi thật. Ông cụ được thêm 6 tháng tuổi thọ.

Tôi nhớ chuyện này là vì khi cụ sắp qua đời thì tôi ngồi bên giường của cụ. Gia đình cụ ấy mời tôi đến. Họ nói rằng chắc khoảng 1 hay 2 giờ nữa thì cụ đi, nên tôi đến nơi và 3 hay 4g sau đó thì cụ qua đời. Vì cụ này đang hấp hối nên tôi cứ ngồi bên giường để tụng kinh cho cụ. Gia đình của cụ quyết định mua món ăn nhanh gì đó để tôi dùng ngọ. Tôi nghĩ là các bạn đã thấy tôi làm như thế này với từng người các bạn theo truyền thống người Anh; là nếu bạn có 1 ít khoai tây chiên giòn thì bạn sẽ luôn mời người khác: ‘bạn dùng khoai tây chiên nhé!’ Con gái của cụ cũng làm như vậy. Cô lấy 1 miếng khoai tây và mời cha mình: ‘cha dùng 1 miếng khoai tây chiên nhé!’ Người cha thì trong 2 hay 3 giờ đã 0 còn nói được, đó là dấu hiệu của người sắp qua đời. Vậy mà khi nghe hỏi, người cha mở mắt ra nói: ‘ừ, cha muốn dùng 1 miếng’. Và đó là lời cuối cùng rồi ông cụ ra đi. Tôi có mặt ở đó nên có thể xác nhận điều đó. Người ta hay nói theo niềm tin Phật Giáo thì lời nói cuối cùng quan trọng nhất, quyết định bạn sẽ đi tái sinh về đâu. Có thể ông cụ sẽ tái sinh vào 1 cửa hàng bán cá chiên và khoai tây chiên chăng? (cười) À tôi nói vui thôi.

Lý do tôi kể câu chuyện này , bạn cảm thấy thế nào về bệnh tật và cái chết? Khi bạn có cái nhìn khác đi, làm cho chuyện đó trở nên vui vẻ và an bình, hoặc khi trời nóng, bạn có cái nhìn khác đi như 2 anh chàng ở câu chuyện trên chẳng hạn, bạn sẽ làm cho cuộc sống trở nên dễ chịu hơn cho dù bất cứ điều gì xảy ra trong đời. Đó là lý do chúng ta xây dựng tu viện, tu viện có năng lượng tích cực bên trong, tôi hy vọng là như vậy. Và tôi cũng thật sự vui mừng khi thiền đườg ở SOS (Sanctuary of Stillness) đã có được bầu không khí tràn đầy sự bình an hoan hỷ ở đó để bất kỳ ai. bất kể là ai, đến đó và ngồi nhắm mắt lại, 0 yêu cầu họ phải tin theo hay làm bất cứ nghi lễ nghi thức gì, chỉ ngồi đó và cảm nhận bầu không khí ấy thấm đẫm tâm hồn bạn. Bầu không khí mà bạn cảm nhận được ấy sẽ tạo ra sự khác biệt trong đời bạn.

Có 1 cặp đôi là thành viên lâu năm của BSWA, Barbara và Ashley ở miền nam Perth, hy vọng là họ đang nghe bài giảng này, nếu có thể thì họ sẽ đến đâynghe giảng,nhưng họ đã rất lớn tuổi rồi và sức khỏe 0 cho phép.  2 vợ chồng này thì cô vợ theo đạo Tin Lành Hội Thánh Đoàn Kết , khi ông chồng muốn đi hành hương ở Ấn Độ, cô vợ quyết định đi cùng chồng. Tôi nói với cô vợ rằng tôi biết cô là người Thiên Chúa Giáo, nhưng ở Ấn Độ có 1 vài nơi có năng lượng rất mạnh (4 Động Tâm), khi đến đó bạn sẽ thấy cảm động muốn khóc. Cô ấy nghĩ chắc tôi bị gì, cô nghĩ rằng làm sao đứng trong 1 tòa nhà xưa cổ mà lại khóc được. Cô này là người Anh và ở Anh thì có rất nhiều lâu đài cổ. Ở đâu cũng có. Thậm chí là khi tôi còn là sinh viên đại học, trong trường có 1 căn phòng (ký túc xá)  tôi ở đó 2 năm. Nó được xây đâu hồi năm 1600. Tất cả đều xưa cổ.

Sau này cô kể lại với tôi rằng nơi đầu tiên mà cô đến thăm ở Ấn Độ là Bodhi Gaya, nơi Đức Phật Thành Đạo. Cô đến đó vào lúc chiều tối. Sau đó cô nói  với tôi rằng: ‘Ajahn Brahm, xin thứ lỗi cho con vì đã 0 tin lời thầy, con nghĩ thầy bị sao đó mới nói vậy’. Đêm đầu tiên khi cô đến nơi Đức Phật Thành Đạo, cô 0 hiểu tại sao, cô 0 dừng được mà bật khóc. Cô cứ khóc mãi như vậy ở nơi đó.

45:48 (Còn Tiếp)

Đó là những giọt nước mắt thiện lành, giọt nước mắt cảm động. Tôi đã nói với các bạn nhiều lần là ở Ấn Độ có 2 nơi mà lần nào đến tôi cũng khóc, là đỉnh núi Linh Thứu và các hang động nơi Đức Phật đã ngồi thiền. Bạn cứ việc đi vào đó, không phải trả phí tham quan gì hết. Bạn đi vào đó và ngồi xuống, mường tượng rằng bạn đang ngồi ở nơi mà 26 thế kỷ trước Đức Phật đã từng ngồi thiền. Thật sự là rất lạ lùng. Ở vài nơi khác nữa mà tôi đến và khóc là khi thăm bức tượng Phật trong viện bảo tàng. Tôi 0 biết tại sao mà mỗi lần nhìn bức tượng Phật này là tôi rơi lệ. Bức tượng này ở trong 1 viện bảo tàng gần Sanut. Có 1 vài nơi mà cứ đến đó là tôi rơi lệ vì niềm vui được truyền cảm hứng. Đó là những nơi mà tôi 0 dự định nhưng lại bật khóc ngay lần tham quan đầu tiên. Điều này làm tôi bối rối. Rồi tôi nghĩ: sao mình lại bối rối? chỉ là có điều gì đó làm mình cảm động trong sâu thẳm tâm hồn. Và hy vọng là những nơi này có được sự tĩnh lặng. Ngay cả sảnh đường này ở đây cũng rất tĩnh lặng. Điều đó sẽ chạm đến tâm hồn bạn làm bạn thấy hạnh phúc. Niềm hạnh phúc ấy là miễn phí, 0 có mối nguy hiểm nào. Nhà chùa cũng 0 tính tiền bạn 1 đô la cho 1 giọt nước mắt (cười). Tôi 0 hiểu tại sao người ta cứ cố gắng thương mại hóa mọi việc. Đây là 1 món quà dành cho con người, 1 nơi an bình mà mọi người có thể đến và tận hưởng sự tĩnh lặng tuyệt vời và mọi khó khăn trong đời bị đẩy lùi ra xa. Bạn có thể tận hưởng (sự bình an) cả đời và có thể nói với cuộc đời rằng: cánh cửa tâm hồn của tôi hoàn tòan rộng mở với bạn. Bạn 0 bác bỏ hay từ chối điều gì. Bạn đã từng từ chối bao giờ chưa? Cảm giác đó thế nào? Rất tệ đúng không? Khi bạn chấp nhận với niềm vui, kiểu …xin mời vào, thì bạn cảm thấy an bình. Cho nên hội trường này nên có bầu không khí của sự chấp nhận (bao dung). Xin mời vào.

Cảm ơn các bạn đã lắng nghe. Sadhu Sadhu Sadhu (48:26)

Phần Hỏi Đáp:

H (từ Sri Lanka): Xin Thầy giải thích khi thiền thì trí tuệ xuất hiện như thế nào vì (con nghĩ) thiền định giúp ta ngày càng từ tâm tử tế.

Đ: Rất dễ dàng. Khi bạn trở nên rất tĩnh lặng (có định) và an bình bạn có thể nhìn thấy sự việc rõ hơn. Theo truyền thống thì nói là 5 triền cái trở nên yếu ớt và dần dần sẽ biến mất hoàn toàn. Tôi hay dùng vd này. Thầy cầm cái dùi gõ chuông lên và hỏi: đây là gì? 0 có câu trả lời đúng nhất. Tôi có thể dùng để gõ chuông, hay dùng để gãi lưng khi ngứa. Rất là tốt đó nha (cười). Trí tuệ sáng tạo là nhìn ra những điều mà người khác 0 thấy. Để được như vậy thì bạn hãy cầm cái dùi lên, tĩnh lặng, buông bỏ hết những điều mà người ta nói với bạn hay bạn nói với ng ta về cái dùi này. Đừng bao giờ để kiến thức của bạn chặn đường chân lý. Kiến thức như bản đồ chỉ đường dẫn bạn hướng về chân lý. Nhưng cái bản đồ thì 0 phải là chân lý.

Những trí tuệ đặc biệt có từ sự tử tế và lòng từ bi, khi bạn ra khỏi lối mòn, bạn 0 cần phải lo lắng, chăm sóc cho chính bạn quá nhiều. Trí tuệ xuất hiện 0 phải là về cái tôi mà là về chúng ta, gia đình bạn, và gia đình ấy ngày càng trở nên lớn hơn (quan trọng hơn). Lòng từ bi đến từ nơi đó. Nếu bạn thấy ai đó bị đau, bị tổn thương, bất kể đó là ai, bạn có thấy đau hay tổn thương 0? Lòng từ bi và tử tế đến từ (sự hiểu biết) đó. Trí tuệ cho bạn thấy rằng chúng ta cũng bao gồm trong đó. Giống như chúng ta cùng đi trên 1 con thuyền đi qua thác nước, 0 chỉ là tôi mà tất cả mọi người ngồi trên thuyền, là chúng ta.

H (từ Romania): thưa thầy khi ngồi thiền, có khi con nghe thấy mùi lạ trong suốt thời thiền. Đó 0 phải đến từ môi trường vì nơi đây rất sạch sẽ.

Đ: đôi khi trong lúc thiền thì có xuất hiện mùi, cảm giác gì đó hay là bị ngứa, nhiều khi là do lúc bạn bắt đầu thiền thì giác quan của bạn trở nên nhạy hơn. Bạn có thể nghe rõ hơn, ngửi thấy mùi nhạy hơn, và nhiều khi bạn ngồi thiền thì thấy toàn thân ngứa hay như có kiến bò. Thật ra 0 có con kiến nào hết. Cảm giác đó luôn có nơi thân bạn nhưng khi thiền thì bạn nhạy hơn nên cảm thấy chúng, giống như chúng được khuếch đại lên vậy. Mùi lạ, mà nếu đó là mùi thơm, thì thật tuyệt vời. Cứ để đó.

52:39 (Còn tiếp)

H (từ Thụy Điển): con bị nghiện dùng túi nicotine pouch, làm sao để bỏ được?

Đ: Bạn nên biết rằng bạn xứng đáng sống tốt hơn thế. Bạn là người tốt. Chúng chỉ là nicotine thôi. Tôi tu trong tu viện, 1 cuộc sống được che chở rất nhiều, trong 50 năm rồi. Người hút thuốc lá thì tôi gặp nhiều. Còn nghiện dùng túi nicotine là gì, bạn thấy điều đó có xấu 0?

(thính chúng giải thích với Thầy là chất nicotine được cho vào túi nhỏ như túi trà, người dùng sẽ ngậm túi này thay vì hút hay nhai thuốc lá, vì thầy 0 rành cái này lắm. Phải thường xuyên ngậm, nếu 0 sẽ phải hút thuốc lá trở lại)

Nếu được thì bạn hãy dành nhiều thời gian thực hành thiền, bạn sẽ có được niềm vui và hạnh phúc từ thiền định. Có những thứ mà bạn nghĩ là bạn nghiện chúng, khi thiền bạn sẽ nhận ra là bạn 0 nghiện. Bạn có thể buông bỏ chúng.

Có vài cách, là hãy nghĩ tốt về bản thân bạn, nghĩ rằng bạn xứng đáng có cuộc sống tốt, đừng bao giờ chỉ trích người nghiện cho dù là họ nghiện cái gì. Chỉ trích chỉ làm cho họ cảm thấy tồi tệ hơn. Họ cần tình bạn, cần sự tôn trọng, rồi từ đó họ có thể cố gắng thử, xem điều gì xảy ra khi bị lên cơn nghiện. Thành thật mà nói đây 0 phải là điểm mạnh của tôi vì tôi 0 bao giờ hút thuốc lá. Cha tôi cũng vậy. Ông bị hen suyễn nên trong nhà chúng tôi 0 thể nào có thuốc lá.

H (từ Ba Lan): Xin Thầy giải thích cho chúng con trải nghiệm về ấn tướng Nimita và các tầng thiền Jhana

Đ: để trả lời cho việc này cần phải có nguyên 1 buổi giảng. Nếu bạn thực sự cần câu trả lời thì có quyển sách The Happiness Through Meditation - Hạnh phúc Trong Thiền Định hay Mindfulness, Bliss and Beyond – Chánh Niệm, Hạnh Phúc và Hơn Thế Nữa. Bạn sẽ thấy vấn đề này được đào sâu. Ngay phần giới thiệu nhỏ có nói:  khao khát, mong muốn là gì? Bạn trở nên rất bình an, tĩnh lặng. Thế giới 5 giác quan của bạn là thấy, nghe, ngửi, nếm, xúc chạm trở nên rất tĩnh lặng và an bình, chúng biến mất.  Có khi ngay cả 1 nơi như hội trường này , khi chúng ta thiền định thì 0 nghe thấy âm thanh nào. Thậm chí là âm thanh của quạt máy hay máy lạnh cũng biến mất. Âm thanh biến mất. Các cảm giác có thể biến mất, cảnh sắc có thể biến mất, chỉ còn lại giác quan thứ 6 là tâm, citta. Tâm trở nên mạnh hơn vì 5 giác quan kia trở nên rất yếu ớt. Lúc này bạn thấy ánh sáng đẹp đẽ nơi tâm, đó là ấn tướng nimita. Đó là niềm vui mà thiền mang lại. Bạn cảm thấy hạnh phúc. Những ấn tướng này ban đầu có thể hơi phức tạp 1 chút rồi sau đó nó sẽ trở nên rất đẹp và rất mạnh mẽ, sáng chói. Khi điều này xảy ra, bạn thấy giống như mình rơi vào ánh sáng tuyệt đẹp đó hay được ánh sáng ấy bao trùm cho đến khi 5 giác quan của bạn hoàn toàn biến mất. Lúc đó thay vì thấy ánh sáng, bạn thấy niềm hạnh phúc. Lúc bạn bắt đầu cảm nhận, trải nghiệm. Đây 0 phải là niềm hạnh phúc thông thường mà là niềm hạnh phúc mạnh mẽ. 

Đó là 1 trong những lý do mà tôi luôn muốn trả lời những câu hỏi này đơn giản là vì nó luôn làm cho tôi thấy nổi da gà, còn Đức Phật đã miêu tả niềm hạnh phúc ấy là Sambodhi Sukha – niềm vui giác ngộ. Đức Phật đã miêu tả như vậy. Đó chưa phải là giác ngộ nhưng gần như vậy. Bạn hãy mường tượng niềm hạnh phúc như vậy thì mạnh mẽ như thế nào, nó 0 tầm thường, bình thường đâu.

Ở tầng thiền thứ 1, bạn cảm thấy an lạc hạnh phúc trong 1 thời gian dài. Sau đó (sau khi xuất thiền) thì bạn cảm thấy an lạc hạnh phúc ấy kéo dài nhiều ngày. Đó chỉ là mới tầng thiền thứ 1 thôi. Trong tầng thiền thứ 1 hành giả sẽ tiến vào tầng thiền thứ 2. Trong tầng thiền này thì người ta gọi là Samadhi Sukha, niềm hạnh phúc đến từ Định.  Ở đây thì 0 có gì chuyển động (tất cả đều tĩnh lặng, định). Ý chí , chọn lựa của bạn biến mất. Rất lạ lùng. Bạn 0 thể làm gì. Có nhiều khi bạn quyết định là sẽ 0 làm gì cả. Nhưng ở tầng thiền này thì bạn sẽ bắt đầu thấy ý chí thật sự là gì. Tôi nhiều lần kể câu chuyện minh họa về chuyến xe bus 0 có tài xế. Bạn chính là anh tài xế lái chiếc xe bus ấy. Trong định của tầng thiền thứ 2 ấy, niềm hạnh phúc trở nên lớn mạnh hơn.

59:22 (còn tiếp)

Tầng thiền thứ 3 thì phần thô trong niềm hạnh phúc (là hỷ) biến mất. Bạn có thật sự hiểu hoan hỷ là gì, an lạc là gì 0? Tất nhiên là 0 cho đến khi bạn đắc thiền. Đây quả là 1 sự kiện trọng đại kéo dài trong 1 thời gian dài.

Cuối cùng là tầng thiền thứ 4, người ta hay gọi là xả, equanimity, 0 còn hỷ, 0 còn lạc, nhưng tôi thích gọi đó là sự hài lòng hơn. Đó là sự hài lòng sâu lắng. Đó là các tầng thiền và kết quả của chúng là giống như bạn đào sâu vào mạch vàng tuyệt đẹp của ngọn núi. Sau đó bạn xuất thiền, bạn có những hiểu biết, trí tuệ đáng kinh ngạc. Đó là cách Đức Phật Giác Ngộ. Bạn có muốn được Giác Ngộ 0? Cơ chế hoạt động của thiền là như vậy. Thậm chí là ở tầng thiền thứ nhất, vị giải thoát cũng tròn đầy. Đó là những trải nghiệm trong thiền. Đây là câu hỏi cuối cùng. Tôi dừng lại ở đây để các bạn tiếp tục suy nghĩ thêm về điều này. Cảm ơn các bạn đã lắng nghe.